Bağımlılıkta Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu

DEHB Tedavisi

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu tedavisi; dikkat eksikliği, hiperaktivite, dürtüsellik dahil olmak üzere DEHB belirtilerini kontrol etmeye yardımcı olur. DEHB tedavisi çok yönlüdür. DEHB tedavisinde ilaç tedavisi, anne- baba eğitimi, öğretmenin eğitimi, bireyin bireysel terapisi birlikte ele alınmalıdır.

Araştırmalar, DEHB olan bireylerin bağımlılık ile ilişkisi gözler önüne sermiştir. DEHB ve bağımlılık arasındaki karmaşık ilişkiyi anlamak ve etkili tedavi yöntemleri geliştirmek için kritik önem taşımaktadır. Erken tanı ve kapsamlı tedavi, DEHB olan bireylerin bağımlılık risklerini azaltabilir ve yaşam kalitelerini iyileştirebilir.

Dehb Nedir?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), bireylerin dikkatini sürdürme, aşırı hareketlilik ve dürtüsel davranışlar gösterme gibi zorluklar yaşadığı nörogelişimsel bir bozukluktur. DEHB çocukluk çağında başlayan ve etkileri tüm yaşama yayılabilen bir durumdur.

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğunun asıl sebebi henüz bilinmese de, bozukluğun oluşumunda biyolojik (nörolojik) ve genetik faktörlerin rolü olduğuna işaret edilmektedir. Bu sorunun zeka ile ilgisi yoktur. Toplumda yaygın olarak çok zeki olan çocukların hiperaktif oldukları yargısı da doğru değildir. Hiperaktif çocukların çoğu normal zekaya sahiptir. Ayrıca zeka sorunu olan ve hiperaktivitesi olan çocuklar da vardır. DEHB çocukluk çağında belirtilerini gösterdiğinden, aşırı hareketlilik olan çocuklarda bu çocukların huysuz ya da yaramaz olduğundan yaptığı düşünülmektedir. Bu nedenle de tedaviye genellikle geç başlanmaktadır. Ancak çocuğun aşırı hareketliliği ve dikkatle ilişkili yaşadığı sorunlar tedavi gerektirmektedir.

Dikkat eksikliği, hiperaktivite bozukluğunun üç farklı tipi vardır:

Dikkat Eksikliği Önde Olan Tip: Dikkat eksikliği belirtileri ön plandadır. Hiperaktivite eşlik etmiyor da olabilir aynı zamanda tanıyı karşılayacak düzeyde de olmayabilir.

Aşırı Hareketlilik Önde Olan Tip: Aşırı hareketlilik ve dürtüsellik belirgin olarak vardır. Dikkat eksikliği belirtileri vardır ancak tanı alacak kadar şiddetli değildir.

Birleşik Tip: Hem dikkat eksikliği hem de aşırı hareketlilik dürtüsellik belirtileri tanı alacak kadar şiddetlidir. En sık olarak görülen tip birleşik tiptir.

DEHB Belirtileri

DEHB’nin etki ettiği dikkat, hiperaktivite ve dürtüsellik alanlarında genel olarak karşılaşılabilecek belirtiler bulunmaktadır. Çocuk ergenlerde bu durumlar gözlemleniyor ise daha detaylı bir tetkik yapılması amacı ile hekime başvurulması uygun olacaktır.

Dikkat ile İlişkili Belirtiler

- Dikkatin kolayca dağılması

- Görevleri tamamlayamama ya da tamamlamakta zorluk çekme

- Detayları gözden kaçırma

- Karşısındaki insana dikkat vererek dinleyememe

- İşleri başlatma ve bitirmede zorlanmalar

- İşleri düzenlemede ya da sıraya koymada güçlük yaşama

- Bir işi tam olarak bitiremeden, diğerine geçme

- Birden çok komut geldiğinde, bunları gerçekleştirememe

Hiperaktivite ile İlişkili Belirtiler

- Fazla harketli olmak, yerinde duramama

- Sessiz durması beklemesi gereken yerde sessiz duramama bekleyememe

- Sabırsız olma

- Sürekli el ya da ayaklarını oynatma isteği, hareket etmeden duramama

- Koşma, tırmanma gibi hareket isteyen eylemlere eğilimli olma

- Gereksiz yere konuşma

Dürtüsellik ile İlişkili Belirtiler

- Başkalarının sözünü kesme düşünmeden konuşma

- Bekleme sırasında zorlanma

- Davranışalarının sonuçlarını düşünmeden, aklına geldiği gibi yapma

- Tehlikeli durumlarda risk alma eğiliminde olma

Erişkinlik Döneminde DEHB

DEHB çocukluk çağının en sık görülen hastalıklarından biri olsa da tedavi edilmediğinde yetişkinlikte de etkisini sürdürmektedir. Yaşla değişime daha duyarlı olan hiperaktivite-dürtüsellik belirtilerinin zamanla azalmaları sebebiyle uzun süre DEHB’nin sadece bir çocukluk çağı hastalığı olduğu düşünülmüştür. Çocuklukta yaygınlığı %8 iken yetişkinlik döneminde %4 oranında gözlemlenmektedir. Aynı zamanda yeni uzun dönem izleme çalışmalarıyla çocukluk DEHB olgularının %50-70’inin genç erişkinliğe kadar devam ettiği gösterilmiştir. Çocukluk döneminde, özellikle aşırı hareketliliğin baskın olduğu belirtiler var ise, bu durum bireyin okul ve sosyal yaşamını etkilediğinden; hızlı bir aksiyon alınabilmektedir. Ancak zaman zaman kültürel itirazlar, anne babanın bu süreci yaramazlık- şımarıklık olarak algılaması tedaviyi geciktirebilmektedir. Bu nedenle bu sorun yetişkinlik döneminde de izlerini göstermekte; yetişkin bireyin romantik ilişkilerinden sosyal ve iş hayatına kadarki süreçlerini etkilemektedir.

Yetişkinlerde DEHB Belirtileri

- Karşınızdaki konuşurken uzun süre dinlemekte zorlanmak, detaylara inilmesinden hoşlanmamak
- Karşınızdaki konuşurken bir anda hayal kurmaya başlamak, konuşmadan tamamen kopmak

- İki işle aynı anda ilgilenemeyip iyi yaptığınız bir işe de normalinden fazla odaklanarak dış dünyaya tamamen kapanmak. Örnek: Bilgisayarda bir işlem yaparken ofise girip çıkanları görmemek, seslenildiğinde duymamak gibi

- Sabahları işe geç kalmak

- İşleri sürekli ertelemek, işleri bir türlü sıraya koyamamak, organizasyonsuzluk

- Dikkat eksikliğine bağlı unutkanlık

- Yerinde duramama, motor hiperaktivitenin çok fazla olması

- Bir anda parlama, öfke kontrolünde zorluk çekme

- Çabuk yorulma

- İsteksizlik

Dikkatin çelinebilirliği, organize olamama, verilen görevleri sürdürme güçlüğü ve dürtüsellik gibi özgül belirtiler DEHB olan bireylerin etkili başa çıkma becerileri geliştirmelerini öğrenme ya da kullanmalarını önleyebilir. Bu durum kişilerin başarısız hissetmelerine böylelikle depresyon, kişilerarası ilişkilerde sorunlar yaşama, kaygı, öfke problemleri gibi sorunlar yaşamalarına neden olabilmektedir. Aynı zamanda yapılan çalışmalar DEHB tanısının bağımlılıkla oldukça ilişkili olduğunu; tanının bağımlılık konusunda risk oluşturduğunu göstermektedir. Aynı zamanda erişkinlikte özellikle tedavisiz kalan DEHB’de; depresyon, anksiyete bozuklukları ve bağımlılığa sık rastlanmaktadır.

DEHB ve Bağımlılık

DEHB’nin bağımlılıklar ile yakın ilişkisinden bahsedebiliriz. . DEHB ve bağımlılık arasındaki ilişki, beyindeki dürtü kontrolü ve ödül sistemleriyle yakından ilgilidir. DEHB olan bireylerde, beyinde salınımı gerçekleşen bazı kimyasalların (dopamin gibi) işleyişindeki farklılıklar, bireyin bağımlılık konusunda daha yatkın olmasına neden olabilmektedir. Aynı zamanda DEHB ve bağımlılık ilişkisi, bireysel farklılıklar, çevresel faktörler ve genetik yatkınlık gibi birçok faktör tarafından etkilenir.

DEHB ve Alkol – Madde Bağımlılığı:

DEHB olan bireylerin %50’sinden fazlasının ek bir madde kullanım bozukluğunun olduğu bulunmuştur. Ayrıca alkol/madde kullanım bozukluğu bulunan bireylerin %25-35’inde DEHB olduğu bulunmuştur. Bunun sonucunda DEHB olan kişilerde bağımlılık riski 2 katına çıkmaktadır. Dürtüsellik ve heyecan arama davranışlarına bağlı olarak da bu kişilerin alkol ve madde kullanım yaşı erken yaşlar olarak görülmektedir.

DEHB ve Kumar Bağımlılığı:

DEHB olan kişiler, genellikle anlık ödüller ve hemen elde edilen başarı hissi arayışında olabilirler. Bu da DEHB’li bireyleri kumar bağımlılığı konusunda riskli konuma sokmaktadır. Kumar bağımlılığında da beyindeki dürtü kontrolü ve ödül sisteminde değişim olduğundan; kumar bağımlılığı ve DEHB arasında ilişki olduğu açıktır. Yapılan çalışmalarda kumar bağımlılığı ile dürtüsellik arasında yakın bir ilişki bulunmuş; kumar bağımlılığı geliştiren bireylerin bu süreçte daha dürtüsel seçimler yaptıkları ve daha az avantajlı kararlar vermeye yatkın oldukları belirtilmiştir. Bireyin DEHB tanısının da olması bu durumu şiddetlendirmektedir.

DEHB ve İnternet Bağımlılığı:

İnternet ya da video oyunları hızlı tempolu etkinlikler ve sürekli değişen senaryolarla dikkat ve ilgiyi sürekli canlı tutar, bu da DEHB olan bireylerin dikkatini kolayca çekebilir. Bu cezbedici durum, DEHB^si bulunan bireylerin orada daha fazla, zaman, enerji harcamalarına neden olabilir; bu nedenle de kişiler sosyal hayatlarında iş ya da okul yaşamlarında, aile içi ilişkilerinde sorunlar yaşayabilirler.

DEHB olan bireyler, genellikle sürekli değişen uyarımlara ve hızlı geri bildirime karşı yüksek bir duyarlılık gösterirler. Bu özellik, akıllı telefonların aşırı kullanımına zemin hazırlayabilir. Akıllı telefonlar, anlık bildirimler, sürekli değişen içerikler ve hızlı erişim imkanlarıyla DEHB olan kişilerin dikkatini kolaylıkla çekebilir ve onları uzun süreler boyunca meşgul edebilir. Aileler sıklıkla çocuklarının bilgisayar ya da telefon oynarken, televizyon seyrederken çok dikkatli olduklarını belirtmektedirler. Hiperaktif çocuğun ve erişkinin dikkati ve davranışları üzerinde denetimi, yapısal nedenlerden ötürü ve ona ağır gelen koşullarda zayıflar. Motive olduğu veya iyi becerebildiği konularda bu denetimi geçici olarak kurabilmektedir. Bu nedenle dikkat, motivasyon nereyi işaret ederse oraya yönelir. Bu eylemleri yapan çocuk ya da yetişkinin dikkatini odaklayabilmesinin sebebi budur.

DEHB ve Nikotin Bağımlılığı:

DEHB tanısı alanlarda sigara içiciliği yüksek oranda devam etmektedir. Sıklıkla ergenlik döneminde sigara denenmekte ve 18 yaşından sonra düzenli bir alışkanlık halini almaktadır. çalışmalarda DEHB’li bireylerin akranlarına kıyasla daha erken sigaraya başladığı ve denedikten sonra da daha yüksek oranda düzenli içiciliğe geçtiği bulunmuştur. Ayrıca bu bireyler sigarayı bırakma konusunda daha çok zorlanmaktadır. Genel toplumda sigarayı bırakma oranı %48,5 iken DEHB’lilerde %29’dur. Sigarayı bırakma dönemleri de daha zorlu geçmektedir. DEHB’lilerde gözlenen yüksek sigara içiciliği ve sigara bırakma güçlüğünün çeşitli nedenleri olabilir.

Bağımlılıkta DEHB Tedavisi

Bağımlılıkta Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu tedavisi; dikkat eksikliği, hiperaktivite, dürtüsellik dahil olmak üzere DEHB belirtilerini kontrol etmeye yardımcı olur. DEHB tedavisi çok yönlüdür. DEHB tedavisinde ilaç tedavisi, anne- baba eğitimi, öğretmenin eğitimi, bireyin bireysel terapisi birlikte ele alınmalıdır.