Motivasyonel Görüşme
Motivasyonel görüşme, başlangıçta alkol bağımlılığı sorunu olan hastaların motivasyonunu değiştirmek için 1983 yılında tanımlanmış kısa süreli bir müdahale yöntemidir. 1990lı yıllardan itibaren de, bağımlılık başta olmak üzere kronik hastalıklar gibi diğer sağlık sorunlarında da kullanılmaya başlanmıştır.
Motivasyonel Görüşme Nedir?
Motivasyon, kişinin spesifik değişim stratejilerine girme, sürdürme ve bunlara sıkı sıkıya yapışma ihtimalidir. Motivasyon, bir özellik değil bir durumdur. Motivasyon dış faktörlerden etkilenen içsel bir durum olup, değişmeye hazır ya da istekli olmadır ve duruma ve zamana göre değişkenlik gösterir.
Motivasyonel görüşme ise; bireylerin birbiri ile çelişen duygularını keşfetmelerini sağlayan ve davranış değişikliği ile bu çelişen duyguları çözümlemeyi hedefleyen, direktif ve birey merkezli bir yaklaşımdır. Özellikle bağımlılık geliştiren bireylerde uzmanlar bu sorunu çözmede sıklıkla motivasyonel görüşme tekniklerinden faydalanmaktadırlar.
Motivasyonel görüşme hem psikolojik hem de fiziksel hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır. Motivasyonel görüşmenin etkin olarak kullanıldığı hastalıklarda alkol bağımlılığı ve tedavisi, madde bağımlılığı ve tedavisi, kumar bağımlılığı ve tedavisi, beyin felcinin rehabilitasyonu, kardiyak bakım, çocuk koruma, kronik ağrı, diabet, diyet, madde bağımlılığı, HIV/AIDS korunma, kazaları önleme, anksiyete bozukluğu, depresyon, PTSD, cinsel davranış değişikliği, tütün bağımlılığı, kilo verme sayılabilir.
Motivasyonel Görüşmede Hedef
Miller ve Rollnick tarafından geliştirilen motivasyonel görüşmede amaç; sorunlarını anlama, çözme konusunda isteksiz ya da kararsız olan bireylerin değişime direnç gösteren düşünce ve davranışlarını azaltmak; eyleme geçebilmeleri için istek ve hazır oluşlarını arttırmaktır.
Değişim için dışsal motivosnun kullanılması kısıtlı bir etki yaratmaktadır. Var olan dışsal motivasyonun içsel motivasyona dönüşmesi, davranışın sürdürülebilir olması açısından önemlidir. Bunun fark edilebilmesi de yaşanılan ikilemin (bir yanı ile yapmak isteme- bir yanı ile de yapmak istememe gibi) çözümlenmesi ile sağlanmaktadır.
Motivasyonel görüşmede amaç; istenmeyen bir davranışın değişimi için ikna etmek değildir. Çünkü motivasyonel görüşme, bireyin deneyerek, öğrenerek ve içselleştirerek davranışını değiştirmesini hedefleyen bir yaklaşımdır.
Bağımlık Tedavisinde Motivasyonel Görüşmenin Rolü
Motivasyonel Görüşme, kişilerin sorunlarını anlamalarını ve değişim amacıyla eyleme geçmelerini sağlamak için yapılan yardımın özel bir yoludur. Bu yöntem, özellikle değişim için isteksiz olan veya ambivalansın (ikilemin) yoğun olarak gözlemlendiği bağımlı gruplarda kullanışlı bir yöntemdir.
Bağımlılık geliştiren bireyler yaşanılan sorunları farkına varma ve çözüme kavuşturma konusunda isteksiz, kararsız ve ne yapacaklarını bilemeyen bir durumda olmaktadırlar. “Bağımlılıktan kurtulmayı istiyorum ama istemiyorum” cümlelerini sık sık kullanılmakta, aynı zamanda davranışlarında da gözlemlenmektedir. Motivasyonel görüşme tekniği de bu ikilemin çözümüne odaklanır. Bağımlılıkta motivasyel görüşme bu ikilemler hakkında farkındalık oluşturularak tedavinin önündeki direncin kırılması ve akabinde de değişim için içsel motivasyonun kazandırılması hedeflenir.
Bağımlılıkta kullanılan zorlayıcı, ikna edici yöntemlerin başarısızlığı; motivasyonel görüşmenin önemini ortaya koymaktadır. Yapılan çalışmalar motivasyonel görüşmenin alkol-madde- kumar bağımlılığının tedavisindeki olumlu etkisini bilimsel olarak göstermektedir. Motivasyonel görüşmenin özellikle bağımlıkta bu kadar işlevsel olmasının sebepleri arasında kısa süreli olması, sorumluluğun bireyde olması ve bağımlılığın bırakılması konusunda kalıcı etkiler oluşturması başı çekmektedir.
Bağımlılık ile ilgili ‘bıraksam mı- bırakmasam mı?’ konusunda ikilemi şiddetli yaşayan, ya da ‘ben bunu istediğim zaman bırakabilirim, ben bağımlı değilim’ diyerek farkındalığı düşük olan, ‘bırakmak için hazır hissetmiyorum’ diyerek hazır oluşluğu henüz tam oluşmamış kişilerde özellikle motivasyonel görüşmenin uygulanması davranışın değişiminin gerçekleşmesinde etkili olduğu saptanmıştır.
Özet olarak bağımlılık sorunu yaşayan bireylerin tedavisinde motivasyonel görüşme, bireyin değişime yönelik motivasyonunu artırmayı hedefleyen özel bir yaklaşım sunar, herhangi bir şey reçete etmez. Bağımlılık sorunu olan birey ile birlikte yol alır. Motivasyonel görüşme ile bağımlı bireyin değişim sürecinde aktif bir rol oynaması ve süreci sahiplenmesi amaçlanmaktadır.
Bağımlılıkta Değişim
Bağımlılıkla mücadelede bireyler genellikle değişim konusunda farklı aşamalarda bulunurlar. Prochaska ve DiClimente değişimin aşamalarını tanımlayabilmek için farklı şekillerde bir dizi diyagram hazırlamışlardır. Daha faydalı olabilmek için benzer şekilde motivasyonel görüşme için de altı aşamadan oluşan bir döngü oluşturulmuş ve buna “Değişim Döngüsü” ismi verilmiştir. Prochaska ve DiClemente’nin Değişim Döngüsü, motivasyonel görüşmenin temelini oluşturur.
Değişim modeli spirale benzer bir yapıya sahiptir. Bunlar; düşünme (niyet) öncesi, niyet, karar verme, eylem (aktif katılım), sürdürme ve tekrarlama dönemlerinden oluşmaktadır. Bağımlılık sorununda da bu döngü söz konusudur. Yapılan çalışmalar en son aşamadan en başlangıca dönülebildiğini, gerektiğinde defalarca aynı süreç tekrarlanabildiğini, daha sonra ise özellikle de motivasyonel görüşme teknikleri ile bu davranış spiralinden çıkılabildiğini ve davranış değişikliğinin gerçekleşebildiğini göstermektedir.
Düşünme (Niyet) Öncesi: Bağımlılığı bulunan bireyin yakınları ya da bireyin etrafında olan kişiler bağımlılık sorunu çerçevesinde bir problem olduğunu fark etseler de; bağımlı bireyin henüz bu problemleri fark etmediği, herhangi bir sorun olmadığını düşündüğünü evredir. Bağımlılık sorunu yaşayan bireyler bu evrede iken ‘Ben bağımlı değilim, hayatımda bir sorun yok.’ şeklinde cümleler kullanmaktadırlar. Motivasyonel görüşme ile burada kademeli olarak ilerlemek ve sorunlar ve bağımlı bireyin durumu hakkında farkındalık oluşturmak bağımlılık geliştiren bireyin değişimi için öncelik olmaktadır.
Niyet: Bağımlılığı bulunan bireyin şimdiki davranışlarının değişmesiyle ortaya çıkacak avantaj ve dezavantajlarının bazılarının farkında olduğu evredir. Ancak davranışlarını değiştirmek için net bir karar alamamıştır. Devam eden sorun oluşturan davranışlarını değiştirmenin zorluğunun da farkındadır. Yani bağımlı birey sorunlarının farkındadır ancak değişim için adım atmaya henüz hazır değildir. Bu aşamada, motivasyonel görüşme ile bağımlılığı bulunan bireyin değişim için içsel nedenlerini keşfetmesine ve karar verme aşamasına geçmesi konusunda destek olması sağlanır.
Karar Verme: Bağımlılığı bulunan birey, değişim için küçük adımlar atmayı düşünür. Zihninden ‘Değişmek istiyorum, çünkü….; değişmeliyim, çünkü……; Değişim için hazırım’ gibi cümleler geçer, bunu davranışlarına da yansıtır. Motivasyonel görüşme bireyin bahsettiği bu adımları planlamasına rehberlik eder.
Eylem: Bağımlılığı bulunan bireyin değişim için aktif olarak harekete geçtiği evredir. Bir davranış değişikliği söz konusudur (Örneğin; alkol sorunu olan kişiler alkolü bırakmıştır belli bir süredir alkol kullanımı yoktur. Ya da kumar sorunu olan kişiler kumar oynamamaktadırlar. Yani sorun olan davranış terk edilmiştir.) Motivasyonel görüşme, bağımlı bireyin değişim ile ilişkili motivasyonunun devem etmesine ve varsa önündeki engellerin kaldırılmasına yardımcı olur.
Sürdürme: Bu aşama, değişim süreci içerisinde bağımlılıktan uzak belli bir sürenin geçmesine bağlı olarak oluşur. Bu sürenin genellikle 6 ay veya daha fazla olduğu kabul edilir. Burada amaç kişinin tekrarlama evresine geçmemesi, hayatını yeniden şekillendirmesidir. Motivasyonel görüşme bu konuda bireye rehberlik eder.
Tekrarlama: Tekrarlama değişim döngüsünün normal bir parçasıdır. İnsanlar farklı şekillerde bu döngüde zorlanma yaşayabilir ve duraksama gösterebilir. Hayal kırıklığı, öfke, suçluluk, umudun kaybedilmesi daha uzun vadeli bir duraksamaya ve döngü içinde tekrarlamaya neden olabilir. Bağımlılıkta motivasyonel görüşmede amaç tekrardan farkındalık sağlayarak, kişinin davranış değişikliğinin oluşturulması yönünde desteklenmesini sağlamasıdır.
Bağımlılıkta Kullanılan Motivasyonel Görüşme Teknikleri
Açık Uçlu Sorular: Bağımlılık geliştiren bireyler başkalarına var olan sorunlarını paylaşmada ve bu sorunların çözümünde güçlük yaşayabilirler. Yapılan görüşmelerde açık uçlu soruların sorulması bireyin düşüncelerini ifade etmesine, anlaşılmasına yardımcı olur.
Yansıtıcı Dinleme: Motivasyonel görüşme için en gerekli ve önemli iletişim becerilerden biridir. Dinleme, sadece sessizliği sağlama ve diğerinin ne söylediğini duyma olarak tanımlanmamalıdır. Yansıtma pasif bir süreç değildir. Bu nedenle yansıtmalı dinlemenin en önemli özelliği, bireyin söylediğine karşılık görüşmecinin ne tepki verdiğidir. Bağımlılık geliştiren bireyler, çevresindeki kişiler tarafından anlaşılmadıklarını ifade etmektedirler. Yansıtıcı dinleme ile birey anlaşıldığını ve söylendiğinin değerli olduğunu hissetmesine yardımcı olur.
Onaylama/ Kabul Etme: Motivasyonel görüşme içinde yer alan bu teknik ile bağımlı bireyin değişim için dile getirdiği olumlu ifadeler desteklenir. Bağımlılık sürecinde değişim ile ilgili beklenti ve umutlar zaman zaman farklılık gösterebilir. Bağımlı birey çabasının boşa çıkacağı düşüncesinde olabilir. Bu nedenle bağımlı bireyin değişim yönündeki tutum ve davranışlarını desteklemek önem taşımaktadır. Aynı zamanda bireyin çevresindeki kişiler, bu sorunla ilgili olarak destekleyici olmak noktasında eksik olabilirler. Motivasyonel görüşme ile bireyin ihtiyacı olan onaylanma desteği sağlanarak, bağımlı bireyin kendine yeterliliği güçlendirilmektedir.
Özetleme: Bağımlı bireyler genellikle birbiri ile çelişen duygu ve düşüncelere sahip olabilirler. Örneğin; ‘alkol bağımlılığından kurtulmak istiyorum, ancak kullanmayı da seviyorum. Bir yandan da aile ilişkilerimi olumsuz yönde etkilemekte, kullanmaya devam edersem ailem dağılacak.’ şeklinde ifadeleri olabilir. Sıklıkla bu düşüncelerin toparlanması ve düzenlenmesi gerekmektedir. Motivasyonel görüşme bunu sağlayarak, bağımlı bireyin söylediklerinin önemli olduğu vurgulanır, değişimle ilgili kısma dikkat çekilir.
Kumar Bağımlılığı Tedavisinde Motivasyonel Görüşme
Motivasyonel görüşme sadece sigara, alkol ve madde gibi bağımlılıklarda değil, kumar bağımlılığı gibi davranışsal bağımlılığın iyileştirilmesinde de etkin bir şekilde kullanılmaktadır. Bu alanda yapılan çalışmalar motivasyonel görüşmenin aynı alkol-madde bağımlılığında olduğu gibi kumar bağımlılığının da azalmasına, bağımlılığın etkilerinin fark edilmesine, değişime olan direncin azalmasına, içsel motivasyonun farkına varılmasına ve harekete geçilmesi konularında destek olmaktadır.
Kumar bağımlılığında bağımlı birey genellikle sorunlarının finansal boyutuna odaklanırken, motivasyonel görüşme ile bireyin duygusal ve sosyal boyutları da görmesini sağlar. Bu farkındalık, bağımlılık konusunda değişim için güçlü bir zemin oluşturur.
Kumar bağımlılığının tedavisinde motivasyonel görüşmenin kısa sürede etki eden etkili bir yöntem olduğu saptanmıştır.
Novis Psikolojide Motivasyonel Görüşme Nasıl İlerler?
Bağımlılık, bireylerin hayatının farklı alanlarını olumsuz yönde etkileyen karmaşık bir mücadeledir ve bu süreci yalnız başına aşmaya çalışmak çoğu zaman zorlayıcı olabilir. Novis Psikoloji olarak, bağımlılıkla mücadelede bireylere destek olarak, içsel motivasyonlarını yeniden inşa etmelerine yardımcı olmak için buradayız.
Novis Psikoloji uzman ekibi ile değişim sürecinde bağımlı bireye rehberlik eden, yargısız, empatik olan ve destekleyici bir ortam sunar. Motivasyonel görüşme yaklaşımımız, bağımlılıkla mücadelede bir yol arkadaşı olmayı hedefler. Bağımlı birey kendisini ifade ederken suçlanma korkusu yaşamadan, yargılanmayacağını bilerek tamamen güvenli bir şekilde duyguları ve düşüncelerini paylaşabilmekte bir ortam sağlamaktadır.
Novis Psikoloji uzmanları olarak, herkesin bağımlılık hikayesinin farklı olduğunun bilincindeyiz. Bu nedenle değişim amacı ya da farkındalık amacı ile yapılan motivasyonel görüşmelerde; hedefler ve planlanmalar bağımlı bireyin hedefleri, yaşam koşulları, değerlerine oluşturulmakta; tamamen bireye özgü bir yol haritası oluşturulmaktadır.
Motivasyonel görüşme ile yalnızca bağımlılığın sonlanması değil, aynı zamanda bağımlı bireyin yaşamını yeniden inşa etmesi de hedefler arasındadır. Novis Psikoloji olarak, kısa vadeli bir çözüm sunmanın ötesinde, bireyi uzun vadeli ve sürdürülebilir bir değişim ve yapılması gerekenler planlanmaktadır.
Novis Psikoloji’de motivasyonel görüşmeyi, bağımlılıkla mücadele eden bireylerin yalnız olmadığını hissettirmek ve bu zorlu süreci daha kolay aşmalarını sağlamak için etkin bir şekilde kullanıyoruz. Bu yöntemle bireylerin kendi içsel güçlerini keşfetmelerine destek oluyor ve bağımlılıktan özgür bir yaşam kurmaları için yanlarında durarak rehberlik etmekteyiz.