Şema Terapide mod kavramı oldukça önemli bir yere sahiptir. Mod olarak adlandırılan ve bizim yanlarımız gibi gözlemlenen bu kavram duygularımızın, bilişlerimizin, davranışlarımızın, başa çıkma sistemlerimizin bir bütünüdür. Uyumlu modlar olduğu gibi işlevsellliğimizi etkileyen uyum bozucu modlar da bulunmaktadır. Bu yazımızda mod olarak adlandırılan içsel yanlarımızı daha iyi tanımaya çalışacağız.
Modlar Nasıl Ortaya Çıkar?
Modlar yaşanan durum sonucunda tetiklenen şemalarımızın ve başa çıkma biçimlerimizin bir yansıması olarak ortaya çıkar. Olay yaşandığı anda sanki modlarımızı sıkıca tutan ipi çekmişiz gibi anlık bir şekilde oluşurlar. Öyle ki kendimizi hiç planlamadığımız duyguları hissederken ya da hiç aklımızda olmayan bir davranışı gerçekleştirirken bulabiliriz. Şema modları temelde çocuk modları, uyumsuz ebeveyn modları, başa çıkma modları ve sağlıklı yetişkin modu olmak üzere dört başlık altında incelenebilir.
Çocuk Modları
İncinmiş Çocuk: İncinmiş Çocuk Modunda kişi kendini Üzgün, zayıf, umutsuz, çaresiz, yapayalnız, kaygılı, dışlanmış, sevilmeyen, güçsüz ve kaybolmuş hisseder.
Kızgın Çocuk: Kızgın çocuk modunda kişi kendini şiddetli şekilde öfkeli, çılgına dönmüş, hayal kırıklığına uğramış ve sabırsız hisseder. Kişi tıpkı bir çocuk gibi öfkesini aşırı tepkilerle gösterir. Bunun nedeni incinmiş çocuğun ihtiyaçlarının karşılanmamış olmasıdır.
Dürtüsel/Disiplinsiz Çocuk: Bu modda kişi bencil ve kontrolsüz bir tutum ile temel olmayan ihtiyaçlarının tatmin edilmesini ister. Kısa vadede zevk veren şeylerin ertelenmesinde güçlükler yaşanır. Kişi duygularını, dürtülerini kontrol edemez ve ihtiyaçları karşılanmadığında yoğun bir öfke duyar.
Mutlu Çocuk: Bu modda kişi kendini neşeli, anda, rahat, güvende, güçlü, uyumlu, doğal, sevilmiş, değerli, kabul edilmiş ve onaylanmış hisseder.
Uyumsuz Ebevey Modları
Cezalandırıcı Ebeveyn: Cezalandırıcı ebeveyn modunda kişi kendisini ve diğerlerinicezalandırılmayı hak eden, kötü ve haksız olarak görür. Davranışları da bu düşüncelerini besleyen şekilde cezalandırıcı ve suçlayıcıdır. Kişi için kurallar amaçların önüne geçmiştir. Bu nedenle kurallara aşırı duyarlılık söz konusudur ve kurallara uymayan kişiler mutlaka cezalandırılmalıdır.
Talepkar Ebeveyn: Bu modu deneyimleyen kişiler devamlı şekilde mükemmel olma veya yüksek statülere ulaşma gayreti içerisinde bulunurlar. Bunlara ulaşmanın yolunu ise dinlenmeye veya eğlenmeye vakit ayırmaksızın çabalamak, yüksek statüler için uğraşmak, kendi ihtiyaçlarını erteleyerek başkalarının ihtiyaçlarını ön plana koymak olarak görürler. Ara vermek, istediği gibi davranabilmek, duyguları yansıtmak bu modu deneyimleyen kişiler için yanlış ve zorlayıcıdır.
Başa Çıkma Modları
Söz Dinleyen Teslimci: Bu modda kişi dışlanmaktan, çatışmadan veya negatif sonuçlardan kaçınabilmek için başkalarının isteklerine kendini adar. Kişi itaatkar davranarak suiistimal edilmeyi tolere eder. Duygular bastırılır. Karşılarında bulunan kişinin isteklerine boyun eğerek, her duruma uyum sağlamaya çalışırlar, bu davranışları sayesinde kabul göreceklerini ve negatif durumlar ile karşılaşmak zorunda kalmayacaklarını düşünürler.
Kopuk Korungan: Bu modda kişiler kendi duygularından uzaklaşır ve hissizleşirler. İnsanlardan uzak kalmayı tercih ederek içlerine kapanırlar. Kişiler bu modda kendilerini hissizleşmiş, dugusuz, boş, kişiliksiz, diğer insanlardan ayrı hissederler. Bunların yanında kendine aşırı güvenme ve heyecan verici aktivitelere katılma bu modda gözlemlenebilir.
Aşırı Telafici: Bu modda kişiler kendilerini diğer insanlardan üstün, saldırgan, diğerlerini kontrol eden, kibirli, yönlendirici, isyankar hissederek bu şekilde davranırlar. Bu hislerin ve davranışların kaynağı ise karşılanmamış temel ihtiyaçlardır.
Sağlıklı Erişkin Modu
Bu modda kişi kendisini pozitif ve nörtleşmiş hisseder. Kişinin duyguları ve düşünceleri vardır. Bu mod uyum bozucu olan diğer modları hafifletip iyileştirebilir. Öfkeli Çocuk modunun öfke patlamalarına ve Dürtüsel/ Disiplinsiz Çocuk modunun dürtüsel davranışlarına limit koyar. İncinmiş çocuğun ihtiyaçlarını görerek onaylar ve kabul eder. Uyumsuz ebeveyn modlarının ve başa çıkma modlarının etkilerine karşı savaşır. Sağlıklı çocuk modlarını destekler. Bu mod kişinin, sanat ve kültürel ilgi alanları, cinsel yaşam, sağlık bakımı ve sportif aktiviteler vb. zevkli olgun etkinliklerini sürdüren yanıdır.
Şema terapi içerisinde uyum bozucu şemaların tespit edilmesi, sağlıklı yetişkin modunun güçlendirilerek diğer modların gerektiğinde desteklenmesi gerektiğinde ise etkisizleştirilmesi sağlanır.
