Şema Terapi
Şema Terapi Nedir?
Şema terapi, Jeffrey E. Young tarafından 1990 yılında Bilişsel Davranışçı Terapi’nin kronik psikolojik problemlerle, kişilik bozukluklarına ve nükseden rahatsızlıklarda yanıtsız kalması üzerine Young tarafından geliştirilen Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), psikodinamik, kişilerarası, deneysel yaklaşımlarla birlikte bağlanma ve nesne ilişkileri kuramlarını da harmanlayan köken odaklı bir psikoterapi yaklaşımıdır.
Şema terapi ile tekrar eden kronik sorunlar, ilişki problemleri, kişilik bozuklukları, anksiyete, depresyon, bağımlılık ve tekrar eden yaşam olaylarının tedavisinde kullanılır.
Şema Terapideki Hedef
- Uyum bozucu şemaların kişi üzerindeki etkisinin azalması, danışanın psikoterapiye başvuru nedenine dair yeni baş etme yöntemleri geliştirmiş olması.
- Danışanın şema tetiklenmelerine dair farkındalığının güçlenerek, şemaları ile ilişki duygu düşünce ve anılarının yarattığı gerilimin azalması.
- Çocuklukta karşılanmamış temel ruhsal ihtiyaçlar, kişinin sahip olduğu şemaları ile ilişkili olarak güncel yaşantısında da karşılanamaz. Psikolojik problemlerin temelini oluşturan bu kısır döngünün uygulanacak psikoterapi ile değişimi hedeflenir.
Şema terapi çocukluk ve ergenlik döneminde kişinin karşılanmamış temel ihtiyaçlarını bulmak ve bu durumun yol açtığı şemaların anlaşılmasına yardımcı olur. Şemaların yol açtığı zorlayıcı duygular, düşünceler ve yaşam olaylarına dair yeni baş etme yöntemleri geliştirmesini hedefler.
Şema Terapiyi Neden Tercih Etmeliyim
- Şema terapi kişinin yaşamında tekrarlayan yaşam örüntülerini anlamak ve değiştirmek üzerinde etkisi kanıtlanmış bir psikoterapi yöntemidir.
- Şema Terapi çocukluk ve ergenlik döneminde belirgin kökenleri bulunan durumlar için tasarlanmıştır; çocukluk ve ergenlik döneminde temel ihtiyaçlarımızın karşılanmamış olması, yetişkinlikte de bu temel ihtiyaçların giderilmemesine neden olur. Şema Terapi, kişinin yaşamındaki psikolojik problemlerin temelini oluşturan çocuklukta ve ergenlikte karşılanmamış temel ihtiyaçların psikoterapi süreciyle yeniden karşılanması hedeflenir.
- Şema Terapi ile beraber, danışan uyumsuz şemalarının aktif olduğu anları ve çocukluktaki kökenleri fark eder ve şemaların oluşturduğu yaşam örüntülerine dair nasıl kalıcı değişiklikler yapabileceklerini öğrenirler.
Novis Psikoloji'de Şema Terapi
Novis Psikoloji’nin Şema Terapi yaklaşımını benimsemiş uzmanları, Uluslararası Arası Şema Terapi Birliği (ISST) tarafından onaylanarak süpervizyon eğitimlerini tamamlamış ve bu alanda akademik eğitim veren uzmanlardan oluşmaktadır.
Şema Nedir ?
Çocukluk ve ergenlik boyunca gelişen işlevsizliğe yol açan, anılar, duygular, bilişler ve bedensel duyulardan oluşan kişinin kendine ve dünyaya dair kalıplaşmış yaygın inanışları ve örüntülerine verilen isimdir.
Şema kendimizi, diğer insanları ve içinde bulunduğumuz dünyayı nasıl algıladığımız ile ilişkili inanç kalıplarıdır.
Şemalar Nasıl Oluşur ?
Çocukluk döneminde bakım verenler tarafından karşılanmayan ya da fazla karşılanan bir takım temel ihtiyaçlar, kültürel ögeler, mizaç ve öğrenme aracılığıyla erken dönem uyumsuz şemalar gelişir ve şemalar kişinin kendisini ve çevresini nasıl algıladığını etkiler.
Şema Alanları & Şemalar
Ayrılma ve Reddedilme Alanı
Bu alanda kişi bağlanmayla ilgili sorunlar yaşar. Tutarlılık destek empati ve saygı gibi beklentiler karşılanmamıştır. Kişiye çocukluğunda soğuk ve reddedici bir yaklaşım uygulanmış ya da fiziksel ve duygusal bakımdan yoksun bırakılmış olabilir. Bakım verenler ilgisiz ya da ihmalkâr davranışlar sergilemesi kişinin bu alandan şemalar geliştirmesine yol açar.
-
Terkedilme (istikrarsızlık) şeması:
Kişi, duygusal bir bağ kurduğu kişileri kaybetmeyi öğrenir. Önemli ötekiler güvenilmez ve öngörülemez gözükür. Eninde sonunda yakın ilişkiler sona erecektir inancı ile karakterizedir.
-
Güvensizlik kuşkuculuk şeması:
Önemli ötekilerin kendisini kötüye kullanacaklarına, dalga geçeceklerine, aldatacağına ya da arkasından iş çevireceklerine, manipüle edileceğine ya da aşağılanacağına dair inancı bulunmaktadır.
-
Duygusal Yoksunluk Şeması:
Kişi ana ihtiyaçlarının, diğerleri tarafından yetersiz bir şekilde karşılanacağına inanır. Fiziksel, duygusal ihtiyaçlarını empati görme, dostluk, yakınlık gibi ihtiyaçların karşılanmayacağına, yeterince sevilmeyeceğine inanır.
-
Kusurluluk Şeması:
Kişi kendisini eksik ve değersiz hisseder. Çevresindekilerin kendisini tanıdıkça kusurlarının keşfedileceğine inanır. Eleştiriye karşı çok hassastır. Utanç ve değersizlik duygusu hisseder. Sevilmeyeceğine dair bir inanç bulunmaktadır.
-
Sosyal izolasyon Şeması:
Kişi dünyanın geri kalanından izole, diğerlerinden farklı ve uyumsuz olduğuna dair inancı bulunmaktadır. Kişi kendisini hiçbir topluluğa ait hissetmemektedir.
Bozulmuş Özerklik Otonomi ve Yeterli Kimlik Algısı
Bu alanda kişi kendisini bağımsız olarak hareket etme ve performans gösterme yeteneklerinden yoksun hisseder. Aile iç içe, aşırı korumacı ya da özerkleşmeyi desteklemeyen yaklaşımda bulunmuş olabilir.
-
Bağımlılık- Yetersizlik Şeması:
Kişi karar verme, sorumluluklarını yerine getirmekten yoksundur. Yeni bir şey denemek, araba kullanmak, karar vermek ve problem çözmek ile ilgili alanlarda endişelidirler. Kendilerini çaresiz hissederler.
-
Hastalıklar ve Zarar Görme Karşısında Dayanıksızlık Şeması:
Kişi her an çok kötü bir şey olacağını ve korunaksız olduğunu düşünür. Tıbbi, psikolojik, akli, maddi bir felaket ile karşı karşıya olduğunu ve dayanamayacağını düşünür.
-
İç içelik Şeması:
Kişi bir ya da daha fazla bakım vereni ile aşırı ilgilidir. Kendi benliğini oluşturmayacak durumdadır. Her şeyi ailesi ile paylaşmak ister, onlardan ayrı bir şey yaptığında kendisini suçlu hisseder. Kendi ihtiyaçları yerine grubun, ailenin diğerlerin ihtiyaçlarını düşünür.
-
Başarısızlık Şeması:
Kişi kariyer, eğitim, spor veya her neye değer veriliyorsa o alanda akranları kadar performans yetisine sahip olmadığına inanır. Kendini aptal, yeteneksiz, başarısız hisseder. Başarısız olabileceği durumlardan kaçınır.
Zayıf Sınırlar Alanı
Kişinin sınırları yetersiz ve sorumluluk hissi eksik olabilir. Engellenmişlik hissine kişi dayanamayabilir. Aile disiplin, yön ve rehberliği az vermeyi teklif etmiş, aşırı korumuş, aşırı izin vermiş ya da üstün ve özel yetiştirmiş olabilir.
-
Haklılık Şeması:
Kişi diğerlerinden üstün olduğunu ve özel haklara sahip olduğuna inanır. Diğer kişilere empati hissetmekte zorlanmaktadır. Kendisine hayır denilmesini hazmedemez.
-
Yetersiz özdenetim:
Kişi hedeflerini gerçekleştirirken yaşanabilecek bir engellenmişlik hissine öngörüyle yaklaşamaz. Uzun vadedeki hedeflerini gerçekleştirirken disiplin sağlamakta zorlanır. Sabahları erken uyanmak, işe zamanında gitmek gibi etkinlikleri sürdürmek zorlayıcıdır.
Başkaları Yönelimlilik Alanı
Kişi kendisini değil çoğunlukla başkalarının ihtiyaçlarını önceliklendirir. Diğerlerine karşı kendisini sorumlu hisseder. Onların ihtiyaçlarını karşıladıkça sevgi ve onay alır. Koşullu kabulün olduğu ailelerde bu alandan şemalar sık görülmektedir. Aileler daha çok diğerlerini önceliklendirmişse, ‘elalem ne der’ diye fazla düşünülüyorsa bu alandan şemalar sık görülmektedir.
-
Boyun eğicilik Şeması:
Kişi diğerleriyle ilgili olumsuz bir şey yaşamaktansa reddedilme, terk edilme, tartışma ile karşı karşıya kalmamak için kendi ihtiyaçlarını feda eder, öfkelenemez ve bastırılmış bir öfke duygusu yaşar. Ayıp olmasın diye diğerlerini memnun etmeye çalışır, hayır demekte zorlanır.
-
Kendini Feda Şeması:
Kişi kendi ihtiyaçlarını başkaları için feda eder. Kendi ihtiyaçlarını karşılamak istediğinde ise kendisinin bencil olduğunu, suçlu olduğunu düşünür. Hep yakınlarına sevdiklerinde yemek yapan onlardan bir şey istemeyen hep evi kendisi temizleyen kişiler buna örnektir.
-
Onay/ statü arayıcılık Şeması:
Kişi onay takdir gibi ihtiyaçları karşılamak için kendi ihtiyaçlarını ikinci plana atar. Aşırı güzellik, statü, maddi duruma ekstra önem vermek, popülerlik onay ihtiyacını karşılamak için ön planda olabilir.
Aşırı Duyarlılık ve Baskılama Alanı
Kişi, kurallara uymak ve ortak değerlere sahip olmaya gerek gördüğü için kendiliğinden olan hislerini ve ihtiyaçlarını bastırır. Ailede yüksek olasılıkla başarı, mükemmeliyetçi, karamsar ve duyguları bastırmaya yönelik bir yaklaşım görülebilir.
-
Karamsarlık Şeması:
Kişi genellikle durumların olumsuz yanını görür ve olumsuz yanına odaklanır. Her şey yolunda olsa bile her an kötü gidebileceğine inanır. Endişeli olabilir karar vermekte zorlanabilir.
-
Duyguları Bastırma Şeması:
Kişi duygu ve dürtülerini üzerinde sıkı bir denetime sahiptir. Kişi kendi duygularını ifade ettiğinde utanç, terk edilme endişesi yaşar. Bu duru öfke, üzüntü, neşe gibi duygusal ifadelerden ve tartışmadan kaçınmasına yol açar. Genellikle duygular yerine rasyonel yaklaşımlar görülmektedir.
-
Yüksek Standartlar Şeması:
Kişi asla yeterince iyi olamayacağına inanmaktadır. Eleştiriyi önlemek için çok çalışır ve mükemmel olana erişmeye çalışır. Detaycılık, katı kurallar sık görülür. Tüm bunları kendi sosyal ve rahatlama zamanlarından yoksun kalma pahasına yapar.
-
Cezalandırıcılık Şeması:
Bu şemaya sahip kişiler için affetmeye yer yoktur. Geç kalma, yapılan ufak hatalar kişi için cezalandırılması gereken şeylerdir. Bireysel durum ya da duygular hesaba katılmaz.
Şemalar ile Başa Çıkma
Şema Terapi’ye göre, şemalar ile başa çıkmada üç farklı baş etme biçimi bulunur. Bunlar teslim, kaçınma ve aşırı telafi şeklindedir. Bu başa çıkma tepkileri şemanın yarattığı duygudan kurtulmaya çalışır ancak şemaya göre hareket edildiği için şemanın sürmesine yol açar. Teslim başa çıkma biçimine sahip olan kişi kendisini semaya teslim eder ve ona göre davranır. Kaçınma başa çıkma biçimine sahip kişi şemanın tetikleneceği durumlardan uzak durmaya çalışır. Aşırı telafide olan kişi şemasının tam tersi davranarak şemasının üstesinden gelmeye çalışır.
Örneğin başarısızlık şemasına sahip bir kişi teslim başa çıkma biçimindeyken nasıl olsa başarısız olacağını düşünerek sunumunu hazırlanmadan gelişi güzel yapabilir, kaçınma başa çıkma biçiminde ise sunumu yapmayı erteleyebilir, ya da aşırı telafi de davranan kişi ise sunumu tüm ince detaylarına kadar planlayıp mükemmeliyetçi standartlar belirlemeye çalışabilir.